Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 7

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen umum şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, rağbet eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakadar ve Türk’e özgü valörında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve muayyen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle alfabelan ve zamanla anonimleneşelendiren bir nazım biçimidir. Türküler temel kuartetklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Türkülerdeki kuartetklere (üçlük veya ikilik de olur) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise umum dilinde “rabıt” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında yine edilen ikilik (ya da henüz çok) dizelerdir.

Türkünün muayyen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da herhangi bir umum şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en açık özelliği melodisidir. Türküler hece ölçüsünün her sözıbıyla söylenir. Doğrusu hece skorsı itibarıyla bir sınırlama gayrimümkün.

Türkülerin koca çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Türküler bu şekilde umumın dünyalıkı olurlar ve umumın her kesimine hitap eden sanat erilar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir çalgı türüdür. Türküler çoğu kere, bir doğa hikâyeı ya da bir kahramanlık katsında doğar ve yayılırlar. Türküler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, ülke adlarının, ayrıca mevzuların üstelik değiştiği görüldüğü yürekin, nerede doğduklarını saptamak hızleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakılırsa usulsüz ve usullü yırler olarak dü ayrım yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı yürekine alan uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise çoğunlukla kumar havaları ülke kızılır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da fay çekicilik adı verilmektedir.

Türklerde hizmetlenen konulara bakılırsa de sınıflama yapan yazarlar vardır. Konularına bakılırsa yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Tabiat yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askerlik hizmeti yırleri
Resim yırleri
İş yırleri
Katlıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Desise yırleri
Tab ve efsanevi yırleri
Zeybek havası ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve ateşklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri